Kafkas Mitolojisi: Nart Destanları ve Devlerin Hikayeleri

Dünya mitolojileri arasında hak ettiği değeri yeterince görememiş, ancak J.R.R. Tolkien’in Orta Dünya’sına bile ilham verebilecek kadar zengin bir hazine vardır: Nart Destanları. Kuzey Kafkasya halklarının (Çerkes, Abhaz, Oset, Çeçen-İnguş, Karaçay-Malkar) ortak mirası olan bu efsaneler, tanrılarla insanlar arasında yaşayan, yarı-tanrı özelliklerine sahip devasa bir kahraman soyu olan "Nartlar"ın hikayesini anlatır. Yunanlıların Olimpos’u varsa, Kafkasyalıların da Elbruz’u (Oşhamahue) ve Nartları vardır. Ancak Nartlar, uzaktaki tanrılar değil, halkın içinde yaşayan, onlarla yemek yiyen, demir döven ve dans eden atalardır. Bu destanlar, sadece fantastik hikayeler bütünü değil, Kafkas halklarının yüzyıllardır koruduğu toplumsal ahlak yasalarının, yani "Xabze"nin mitolojik kökleridir. Nartlar; cesaretin, misafirperverliğin, büyüklere saygının ve doğayla mücadelenin sembolleridir.

Nartların dünyası, sürekli bir çatışma ve yaratım halidir. Onlar, gökyüzünün hakimi olan tanrılarla (Tha) pazarlık yapacak kadar cüretkar, yeraltının efendileriyle savaşacak kadar güçlüdürler. Destanlarda en sık karşılaşılan tema, "Düzen"i temsil eden Nartlar ile "Kaos"u temsil eden Devler (İnıjlar/Emegenler) arasındaki bitmek bilmeyen savaştır. Bu savaş, aslında medeniyet ile vahşi doğa arasındaki mücadelenin bir alegorisidir. Nartlar, demiri işlemeyi bilen, tarım yapan ve sosyal kuralları olan bir toplumken; devler kaba kuvveti, yıkımı ve akılsızlığı temsil eder. Ancak Nart mitolojisini diğerlerinden ayıran en büyüleyici detay, kadın figürünün (özellikle Setenay Guaşe'nin) gücüdür. 

Sosruko (Sasrıqua): Ateşi Çalan Taş Adam ve Prometheus Bağı

Nart destanlarının en popüler ve en kurnaz kahramanı şüphesiz Sosruko’dur. Bir çobanın aşkı sonucu bir taşın içinden doğan ve demirci Tlepş tarafından o taşın yarılmasıyla dünyaya gelen Sosruko, vücudu çelikten ama dizleri (veya topukları) etten olan bir savaşçıdır (Aşil benzerliği). Ancak onun en büyük efsanesi, insanlık için ateşi çalmasıdır. Devlerin (İnıjların) tekelinde olan ateşi, zekası ve hızıyla onlardan kaçırarak Nart halkına getirmiştir.

• Mitolojik Bağ: Sosruko efsanesi, Yunan mitolojisindeki Prometheus ile birebir örtüşür. Hatta efsaneye göre Prometheus’un (veya Sosruko’nun) zincire vurulduğu dağ, Kafkasya’daki Elbruz Dağı’dır. Bu, hikayenin kökeninin aslında Kafkasya olduğunu düşündürür. Sosruko, kaba kuvvete karşı aklın zaferidir.
  

Setenay Guaşe: Nartların Bilge Anası

Eğer Nartlar bir orduysa, Setenay Guaşe o ordunun beynidir. O, tüm Nartların annesi, akıl hocası ve büyücüsüdür. Güzelliğiyle güneşi bile kıskandıran Setenay, aynı zamanda doğanın döngülerini yöneten bir figürdür. "Setenay Çiçeği" efsanesine göre, hava durumunu ve geleceği öngörebilir. Kahramanlar (özellikle oğlu Sosruko), en zorlu maceralara atılmadan önce mutlaka ona danışırlar.

• Temsili: Setenay, Kafkas toplumundaki "matriarkal" (anaerkil) saygının kökenidir. O, sadece doğurganlığı değil, aynı zamanda diplomatik zekayı, ilmi ve kültürel hafızayı temsil eder. Setenay olmadan Nartlar sadece savaşan bir gruptur; Setenay ile bir medeniyet olurlar.
  

Devlerle Savaş: İnıjlar ve Kaosun Yenilgisi

Nartların baş düşmanları, çok başlı, devasa gövdeli ama kıt akıllı devler, yani İnıjlardır. Bu devler dağların tepesinde yaşar, Nart köylerine saldırır ve insanları kaçırırlar. Ancak bu savaşlar sadece kılıçla yapılmaz. Nart destanlarında devler genellikle "bilmece" veya "zeka oyunları" ile alt edilir.

• Sembolizm: Devler, Kafkas coğrafyasının zorlu doğa koşullarını (çığ, fırtına, deprem) simgeler. Nartların onları yenmesi, insanın doğaya hükmetme çabasıdır. Ayrıca devler, "Xabze"ye (töreye) uymayan, medeniyetsiz ve barbar güçleri temsil eder.