Metafor (İstiare): Zihnimizi Nasıl Şekillendiririz?

Kökeni Yunanca "metapherein" (bir yerden bir yere taşımak) kelimesine dayanan metafor, en basit tanımıyla; bir kavramı, ona ait olmayan başka bir kavramın özellikleriyle anlatma sanatıdır. Edebiyatta "İstiare" (eğretileme) olarak da bilinen bu kavram, sanılanın aksine sadece şairlerin kullandığı süslü bir dil oyunu değildir; insan zihninin dünyayı algılama ve anlamlandırma biçimidir. Metafor, bilinmeyen veya soyut bir şeyi (örneğin zaman, aşk, hayat), bildiğimiz ve somut bir şey (örneğin yol, ateş, nehir) üzerinden tarif etmemizi sağlayan zihinsel bir köprüdür.

Metaforun gücü, doğrudanlığından gelir. "Aslan gibi cesur" dediğinizde bu bir benzetme (teşbih) olur; ancak "O savaş meydanında bir aslandı" dediğinizde bu bir metafordur. Burada "gibi" edatı atılmış, kişi ve aslan özdeşleştirilmiştir. Beynimiz bu ifadeyi duyduğunda, gerçekte o kişinin pençeleri veya yelesi olmadığını bilir; ancak "aslan" kelimesinin taşıdığı güç, liderlik ve korkusuzluk anlamlarını anında o kişiye transfer eder. Arjantinli yazar Borges'in dediği gibi; "Belki de evrensel tarih, birkaç metaforun tarihinden ibarettir." Çünkü biz zamanı "nakit" olarak (vakit harcamak), tartışmayı "savaş" olarak (fikrini çürütmek) veya hayatı "yolculuk" olarak (yolun sonu) kodlarız.

Günlük hayatımız farkında olmadan kullandığımız "ölü metaforlarla" doludur. "Masanın ayağı", "kapının kolu" veya "dağın eteği" gibi ifadeler aslında birer metafordur; ancak o kadar kanıksanmıştır ki artık mecaz olduğunu fark etmeyiz. İyi bir metafor, sadece anlatımı güzelleştirmez; aynı zamanda karmaşık bir fikri tek bir kelimeyle zihne kazır. Siyasetçilerin, reklamcıların ve liderlerin metaforları sıkça kullanmasının sebebi budur; çünkü metaforlar mantığa değil, doğrudan bilinçaltına ve duygulara hitap eder.

Metafor ve Teşbih (Benzetme) Arasındaki Fark

Bu iki kavram sıkça karıştırılır, ancak aralarında keskin bir fark vardır:

• Teşbih (Benzetme): İki şey arasında "gibi, kadar, sanki" edatlarıyla zayıf bir bağ kurar.

  • Örnek: "Gözleri deniz gibi mavidir." (Burada göz, denize benzetilmiştir.)

• Metafor (İstiare): Benzetme edatı atılır ve iki şey birbiriyle eşitlenir.

  • Örnek: "Gözlerinde denizleri gördüm." (Burada göz kelimesi kullanılmamış, doğrudan deniz denilerek göz kastedilmiştir. Bu çok daha güçlü ve şairane bir anlatımdır.)
    

"Zaman Nakittir": Kavramsal Metaforlar

Dilbilimci George Lakoff'a göre metaforlar sadece dilde değil, düşünce yapımızda da vardır. Soyut kavramları somutlaştırmak için metaforlara muhtacız.

• Zaman = Para: Zamanı "harcarız", "yatırım yaparız", "boşa gider", "tasarruf ederiz".

• Tartışma = Savaş: Fikirlerini "savunursun", karşı tarafın tezini "çürütürsün (öldürürsün)", strateji "geliştirirsin".

• Duygular = Hava Durumu: İlişkimiz "soğudu", hava "elektriklendi", yüzünde "güller açtı".

Neden Metafor Kullanırız?

• Görsellik: "Çok üzgünüm" demek yerine "Kalbim kırıldı" demek, acıyı fiziksel bir hasar üzerinden somutlaştırır ve karşı tarafa hissettirir.

• Ekonomi: Uzun uzadıya anlatılması gereken bir durumu tek kelimeyle özetler. "O tam bir tilkidir" demek, kişinin kurnazlığını, zekasını ve güvenilmezliğini saniyeler içinde anlatır.

• İkna: Bir durumu çerçevelemek için kullanılır. Vergileri "yük" olarak tanımlamak ile "vatandaşlık yatırımı" olarak tanımlamak, algıyı tamamen değiştirir.